Colors for the Fool

Szczęśliwy kolor na dziś z kart tarota

Wylosuj kartę · Czym jest tarot?

Historia tarota

TAROT

Tarot narodził się w północnych Włoszech w pierwszej połowie XV wieku jako talia do gry. Dopiero ponad trzysta lat później, pod koniec XVIII wieku, zaczęto go używać do wróżenia. Opowieść o tym, że tarot pochodzi ze starożytnego Egiptu, jest dobrze znana, ale nie ma na nią dowodów.

Oś czasu

  1. Lata 70. XIV wiekuKarty do gry, przodkowie dzisiejszych talii, docierają do Europy ze świata islamu
  2. ok. 1418–1425Źródła podają, że Filippo Maria Visconti, książę Mediolanu, kazał namalować specjalną talię z bogami (karty zaginęły)
  3. 1440Dokument florencki po raz pierwszy wymienia karty trionfi
  4. Lata 1440–1460Powstają ręcznie malowane talie dla rodów Viscontich i Sforzów z Mediolanu
  5. ok. 1500Wchodzi w użycie nazwa tarocco
  6. XVII–XVIII wiekWe Francji masowo produkuje się talie drzeworytnicze i kształtuje się wzór nazwany później Tarotem marsylskim
  7. 1781Court de Gébelin pisze, że tarot jest starożytną egipską księgą
  8. Lata 80. XVIII wiekuEtteilla wydaje książkę o czytaniu tarota i talię zaprojektowaną do wróżenia
  9. Lata 50. XIX wiekuÉliphas Lévi łączy 22 Arkana Wielkie z 22 literami alfabetu hebrajskiego
  10. 1888W Londynie powstaje Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku, który wiąże tarot z astrologią i kabałą
  11. 1909Ukazuje się talia Rider–Waite–Smith
  12. 1969Ukazuje się talia Thota
  13. Lata 70. XX wiekuWznowienia talii Rider–Waite–Smith szeroko się rozchodzą, a tarot staje się znany w Japonii jako talia do wróżenia

Narodziny jako gra karciana

Pod koniec XIV wieku karty do gry dotarły do Europy ze świata islamu. Miały cztery kolory, każdy z kartami liczbowymi i figurami, bardzo podobne do kart, które znamy.

W pierwszej połowie XV wieku na dworach północnych Włoch do tej talii dodano zestaw kart obrazkowych. Te dodatkowe karty nazywano trionfi, „triumfy”, i w grze biły wszystkie inne karty. Angielskie słowo „trump” (atut) pochodzi właśnie od tego „triumfu”.

Najstarszy dokument, który je wymienia, pochodzi z Florencji z 1440 roku. Jeszcze wcześniej, około 1418–1425, zachowany list podaje, że Filippo Maria Visconti, książę Mediolanu, zamówił specjalną talię z wizerunkami bogów. Te karty jednak zaginęły i nie wiemy, czy miały taką samą formę jak tarot.

Talie Visconti–Sforza

Najstarsze zachowane karty tarota to ręcznie malowane karty wykonane dla Viscontich i Sforzów, władców Mediolanu. Są luksusowe, ze złotem płatkowym, i zachowało się około piętnastu zestawów, większość tylko częściowo. Przechowują je Morgan Library w Nowym Jorku, Accademia Carrara w Bergamo, Biblioteka Beinecke Uniwersytetu Yale i inne kolekcje.

Karty te należały do szlachty i służyły nie do wróżenia, lecz do gry, w której zdobywało się punkty za lewy wygrane atutami.

Karta Nadzieja. Na złotym tle kobieta w ciemnej szacie klęczy ze złożonymi dłońmi, u jej stóp kotwica
Nadzieja. Talia Cary-Yale (tarot Viscontich), ok. 1428–1447, przypisywana Bonifaciowi Bembo, Biblioteka Beinecke, Uniwersytet Yale. Zawierała też karty Wiary, Nadziei i Miłości, których późniejsze talie tarota nie mają.
Karta Moc. Młodzieniec w błękicie unosi maczugę, by uderzyć lwa u swoich stóp
Moc. Talia Visconti–Sforza (Pierpont Morgan-Bergamo), karta uważana za dodaną około 1480 roku przez Antonia Cicognarę, Morgan Library.

Nazwa „tarocco”

Od około 1500 roku nazwa tarocco (l.mn. tarocchi) zaczęła zastępować trionfi. Po francusku stała się tarot. Skąd pochodzi to słowo, nie wiadomo.

Rozpowszechnienie dzięki drzeworytowi

W XVI wieku karty zaczęto drukować z drewnianych klocków i stały się czymś, czym mogli grać także mieszczanie, a nie tylko szlachta.

W XVII- i XVIII-wiecznej Francji wielu wytwórców kart produkowało talie tarota według niemal tego samego wzoru. Znane przykłady to karty Jeana Nobleta z Paryża (ok. 1650), Jeana Dodala z Lyonu (ok. 1700) i Nicolasa Convera z Marsylii (1760). Wzór ten nazwano później Tarotem marsylskim.

Karta Głupiec. Mężczyzna w czerwonej czapce niesie na ramieniu tobołek na kiju i idzie podpierając się laską, przy jego nodze zwierzę. Na dole napis „LE FOL”.
Głupiec. Tarot marsylski Jeana Dodala, 1701–1715, Lyon. Karta nosi tytuł „LE FOL” i nie ma numeru.

Gry w tarota żyją do dziś. We Francji szeroko gra się w jeu de tarot; w Austrii i gdzie indziej w Europie Środkowej gra znana jest jako Tarock; a w Bolonii we Włoszech wciąż gra się w tarocchino.

Talia do wróżenia

Teoria egipska (1781)

W 1781 roku francuski uczony Antoine Court de Gébelin napisał w swoim dziele Le Monde primitif (Świat pierwotny), że tarot jest pozostałością „Księgi Thota”, w której kapłani starożytnego Egiptu zapisali swoją mądrość. Ten sam tom zawiera esej hrabiego de Mellet o tym, jak używać tarota do wróżenia.

Nikt wtedy nie umiał jeszcze czytać hieroglifów, więc nie było jak sprawdzić tego twierdzenia. Nawet po odczytaniu hieroglifów nie znaleziono niczego, co łączyłoby je z tarotem. Mimo to teoria sprawiła, że zaczęto widzieć w tarocie „mistyczne karty”.

Rysunek kreskowy Wisielca. Mężczyzna wisi za jedną nogę na drewnianej ramie, a na dole widnieje odwrócona liczba XII.
Wisielec. Plansza z tomu 8 dzieła Le Monde primitif Court de Gébelina (1781). Gdy obrócisz ją tak, by liczba XII była na górze, mężczyzna stoi na jednej nodze. Gébelin uważał, że tak wygląda prawdziwy obraz, przedstawiający Roztropność, a wytwórcy kart wydrukowali go do góry nogami.

Etteilla (lata 80. XVIII wieku)

Paryski wróżbita Etteilla (właściwie Jean-Baptiste Alliette) wydawał w latach 80. XVIII wieku książki o wróżeniu z tarota, a później stworzył talię zaprojektowaną do wróżenia. Uważa się go za pierwszą znaną z przekazów osobę, która zawodowo wróżyła z tarota.

Związek z ezoteryką (XIX wiek)

W XIX-wiecznej Francji Éliphas Lévi w dziełach z lat 50. XIX wieku połączył 22 Arkana Wielkie z 22 literami alfabetu hebrajskiego. Pomysł nałożenia kabały (żydowskiej myśli mistycznej) na tarot stał się podstawą wielu późniejszych interpretacji.

Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku, założony w Londynie w 1888 roku, rozwinął tę myśl i ustalił szczegółowe odpowiedniości między kartami, astrologią, literami hebrajskimi i kabałą. To właśnie ten zakon zamienił Sprawiedliwość (8) i Moc (11), aby Moc, związana z Lwem, i Sprawiedliwość, związana z Wagą, odpowiadały kolejności zodiaku.

W tym samym czasie rozpowszechniła się teoria, że tarot przynieśli do Europy „Cyganie” (Romowie). Jednak tarot był używany na włoskich dworach, zanim Romowie stali się znani w Europie, i ta teoria również nie ma podstaw.

Talia Rider–Waite–Smith (1909)

W 1909 roku londyński wydawca Rider wydał talię zaprojektowaną przez Arthura Edwarda Waite’a, członka Złotego Brzasku, i namalowaną przez artystkę Pamelę Colman Smith. W następnym roku Waite wydał do niej przewodnik, The Pictorial Key to the Tarot.

Nowością tej talii było to, że wszystkie 56 kart liczbowych Arkanów Małych przedstawiało ludzi i sceny. Karty, które pokazywały tylko symbole, jak „trzy miecze”, przedstawiały teraz na przykład serce przebite trzema mieczami, tak że znaczenie można było odgadnąć z obrazu.

Karta Trójka Mieczy. Na tle deszczowych chmur trzy miecze przebijają czerwone serce.
Trójka Mieczy. Pierwsze wydanie talii Rider–Waite–Smith (znane jako Pam-A), rysunek Pameli Colman Smith, 1909–1910, Londyn.

Uważa się, że ten sposób umieszczania scen na kartach liczbowych zawdzięcza coś XV-wiecznemu włoskiemu tarotowi zwanemu talią Sola Busca. Talia Sola Busca była jak na swoje czasy niezwykła, bo miała obrazy na wszystkich 78 kartach, a w 1907 roku fotografie wszystkich jej kart przekazano British Museum. Na przykład Dziesiątka Mieczy z Sola Busca i Dziesiątka Buław z Rider–Waite–Smith przedstawiają postać dźwigającą wiązkę, w bardzo podobnych pozach.

Karta Dziesiątka Mieczy. Mężczyzna w fiolecie, widziany od tyłu, niesie wiązkę mieczy w czerwonych pochwach
Dziesiątka Mieczy. Talia Sola Busca, ok. 1491, Pinacoteca di Brera, Mediolan.
Karta Dziesiątka Buław. Mężczyzna w czerwieni idzie, niosąc wiązkę dziesięciu kijów
Dziesiątka Buław. Talia Rider–Waite–Smith, rysunek Pameli Colman Smith, 1909–1910.

W latach 70. XX wieku talię Rider–Waite–Smith wznowiono w Stanach Zjednoczonych i szeroko rozpowszechniono, a większość talii sprzedawanych dziś opiera się na jej obrazach.

Talia Thota i XX wiek

Angielski okultysta Aleister Crowley pracował z malarką Friedą Harris nad nową talią w latach 1938–1943. To talia Thota, wydana w 1969 roku, gdy oboje już nie żyli.

W drugiej połowie XX wieku rozpowszechniło się też spojrzenie na karty jako zwierciadło umysłu, czerpiące z idei psychologa C. G. Junga.

W Japonii tarot podobno stał się szeroko znany jako talia do wróżenia mniej więcej od lat 70. XX wieku, dzięki książkom i czasopismom. Również większość dzisiejszych japońskich książek i talii trzyma się tradycji Rider–Waite–Smith.

Częste nieporozumienia

Dalsza lektura

Źródła ilustracji

Ilustracja na górze została wykonana dla tej strony. Wszystkie obrazy kart przedstawiają oryginały w domenie publicznej i pochodzą z Wikimedia Commons.

Czytaj dalej