Tarotun tarihi

TAROT

Tarot, 15. yüzyılın ilk yarısında Kuzey İtalya'da oyun destesi olarak doğdu. Fal için kullanılması ise üç yüz yılı aşkın bir süre sonra, 18. yüzyılın sonlarında başladı. Tarotun Eski Mısır'dan geldiği hikâyesi çok bilinir ama hiçbir kanıtı yoktur.

Kronoloji

1370'lerBugünkü destelerin atası olan oyun kâğıtları İslam dünyasından Avrupa'ya gelir
y. 1418–1425Kaynaklara göre Milano Dükü Filippo Maria Visconti, tanrıların resmedildiği özel bir deste ısmarlar (kartlar kayıptır)
1440Bir Floransa belgesi trionfi kartlarından ilk kez söz eder
1440'lar–1460'larMilanolu Visconti ve Sforza aileleri için elle boyanmış desteler yapılır
y. 1500Tarocco adı kullanılmaya başlar
17.–18. yüzyılFransa'da ağaç baskı desteler çok sayıda üretilir ve sonradan Marsilya Tarotu denen örnek oluşur
1781Court de Gébelin, tarotun eski bir Mısır kitabı olduğunu yazar
1780'lerEtteilla tarot falı üzerine bir kitap ve fal için tasarlanmış bir deste yayımlar
1850'lerEliphas Lévi, 22 büyük arkanayı İbrani alfabesinin 22 harfiyle ilişkilendirir
1888Londra'da Hermetik Altın Şafak Tarikatı kurulur; tarotu astroloji ve Kabala ile bağdaştırır
1909Rider–Waite–Smith destesi yayımlanır
1969Thoth Tarotu yayımlanır
1970'lerRider–Waite–Smith destesinin yeni baskıları yaygınlaşır ve tarot Japonya'da bir fal destesi olarak tanınır

Kart oyununun doğuşu

yüzyılın sonunda oyun kâğıtları İslam dünyasından Avrupa'ya geldi. Dört rengi vardı; her renkte sayı kartları ve figür kartları bulunuyordu; bugün bildiğimiz kâğıtlara çok benziyordu.
yüzyılın ilk yarısında Kuzey İtalya saraylarında bu desteye bir dizi resimli kart eklendi. Bu ek kartlara trionfi, “zaferler” denirdi ve oyunda bütün öteki kartları yenerlerdi. İngilizcedeki “trump” (koz) sözcüğü de bu “zafer”den gelir.

Onlardan söz eden en eski belge, 1440 tarihli bir Floransa belgesidir. Daha da önce, 1418–1425 dolaylarında bir mektup, Milano Dükü Filippo Maria Visconti'nin tanrı resimleriyle özel bir deste ısmarladığını anlatır. Ama bu kartlar kayıptır ve tarotla aynı yapıda olup olmadıklarını bilmiyoruz.

Visconti–Sforza desteleri

Günümüze ulaşan en eski tarot kartları, Milano'nun yöneticileri Visconti ve Sforza aileleri için yapılmış elle boyanmış kartlardır. Varak altınla süslenmiş gösterişli kartlardır; yaklaşık on beş takım kalmıştır ve çoğu eksiktir. New York'taki Morgan Kütüphanesi, Bergamo'daki Accademia Carrara, Yale Üniversitesi Beinecke Kütüphanesi ve başka koleksiyonlarda saklanırlar.

Bu kartlar soylulara aitti ve fal için değil, kozla kazanılan elleri sayarak puan toplanan bir oyun için kullanılıyordu.

Umut kartı. Altın zemin üzerinde koyu giysili bir kadın elleri kavuşmuş hâlde diz çökmüş, ayaklarının dibinde bir çapa var — Umut. Cary–Yale destesi (Visconti tarotu), y. 1428–1447, Bonifacio Bembo'ya atfedilir, Beinecke Kütüphanesi, Yale Üniversitesi. Bu destede sonraki tarot destelerinde bulunmayan İnanç, Umut ve Merhamet kartları da vardı.

Güç kartı. Mavi giysili bir genç, ayaklarının dibindeki aslana vurmak için sopasını kaldırıyor — Güç. Visconti–Sforza destesi (Pierpont Morgan–Bergamo), 1480 dolaylarında Antonio Cicognara tarafından eklendiği düşünülen kart, Morgan Kütüphanesi.

“Tarocco” adı

1500 dolaylarından itibaren tarocco (çoğulu tarocchi) adı trionfi'nin yerini almaya başladı. Fransızcada bu ad tarot oldu. Sözcüğün nereden geldiği bilinmiyor.

Ağaç baskıyla yayılış

yüzyılda kartlar ahşap kalıplardan basılmaya başlandı ve yalnızca soylular değil kentliler de onlarla oynayabildi.
ve 18. yüzyıl Fransa'sında pek çok kart ustası tarot destelerini neredeyse aynı örneğe göre yaptı. Bilinen örnekler arasında Paris'ten Jean Noblet (y. 1650), Lyon'dan Jean Dodal (y. 1700) ve Marsilya'dan Nicolas Conver (1760) kartları vardır. Bu örneğe sonradan Marsilya Tarotu adı verildi.

Deli kartı. Kırmızı başlıklı bir adam omzunda bir sopaya bağlı bohçayı taşıyor ve bastonuna dayanarak yürüyor, ayağının yanında küçük bir hayvan var. Altta “LE FOL” yazısı. — Deli. Jean Dodal'ın Marsilya Tarotu, 1701–1715, Lyon. Kartın üzerinde “LE FOL” yazar ve numarası yoktur.

Tarot oyunları bugün de yaşıyor. Fransa'da jeu de tarot çok oynanır; Avusturya'da ve Orta Avrupa'nın başka ülkelerinde oyun tarok olarak bilinir; İtalya'nın Bologna kentinde ise hâlâ tarocchino oynanır.

Bir fal destesi

Mısır kuramı (1781)

1781'de Fransız bilgin Antoine Court de Gébelin, Le Monde primitif (“İlkel Dünya”) adlı eserinde tarotun, Eski Mısır rahiplerinin bilgeliklerini yazdığı “Thoth'un Kitabı”nın bir kalıntısı olduğunu yazdı. Aynı ciltte Comte de Mellet'nin tarotun falda nasıl kullanılacağına dair bir yazısı da vardır.

O zamanlar hiyeroglifleri okuyabilen kimse yoktu, dolayısıyla bu iddia sınanamazdı. Hiyeroglifler çözüldükten sonra da onları tarota bağlayan hiçbir şey bulunamadı. Yine de bu kuram, tarotun “gizemli kartlar” olarak görülmesine yol açtı.

Asılan Adam'ın çizgi çizimi. Bir adam ahşap bir çerçeveden tek ayağıyla asılı, altta ters dönmüş XII sayısı var. — Asılan Adam. Court de Gébelin'in Le Monde primitif adlı eserinin 8. cildinden gravür (1781). XII sayısı üstte olacak şekilde çevrilirse adam tek ayağı üzerinde duruyor. Gébelin, asıl resmin bu olduğunu, yani İhtiyat olduğunu, kart ustalarının onu ters bastığını düşünüyordu.

Etteilla (1780'ler)

Parisli falcı Etteilla (asıl adı Jean-Baptiste Alliette), 1780'lerde tarot falı üzerine kitaplar yayımladı, daha sonra da fal için tasarlanmış bir deste yaptı. Kaynaklardan bilinen, tarotla profesyonelce fal bakan ilk kişi olarak görülür.

Ezoterizmle bağ (19. yüzyıl)

yüzyıl Fransa'sında Eliphas Lévi, 1850'lerde yazdığı eserlerde 22 büyük arkanayı İbrani alfabesinin 22 harfiyle ilişkilendirdi. Kabala'yı (Yahudi mistik öğretisi) tarotun üzerine bindirme düşüncesi, sonraki pek çok yorumun temeli oldu.

1888'de Londra'da kurulan Hermetik Altın Şafak Tarikatı bu düşünceyi geliştirdi ve kartlar, astroloji, İbrani harfleri ve Kabala arasında ayrıntılı karşılıklar kurdu. Adalet (8) ile Gücün (11) yerini de bu tarikat değiştirdi; amaç, Aslan burcuyla ilişkili Güç ile Terazi burcuyla ilişkili Adaletin burçların sırasını izlemesiydi.

Aynı dönemde tarotu Avrupa'ya “Çingenelerin” (Romanların) getirdiği kuramı da yayıldı. Ama tarot, Romanlar Avrupa'da tanınmadan önce de İtalyan saraylarında kullanılıyordu; bu kuramın da dayanağı yoktur.

Rider–Waite–Smith destesi (1909)

1909'da Londra'daki Rider yayınevi, Altın Şafak üyesi Arthur Edward Waite'in tasarladığı ve ressam Pamela Colman Smith'in resimlediği bir deste yayımladı. Ertesi yıl Waite, deste için bir rehber kitap çıkardı: The Pictorial Key to the Tarot.

Bu destenin yeniliği, küçük arkananın 56 sayı kartının hepsinde insanların ve sahnelerin resmedilmesiydi. Önceden yalnızca simgeler taşıyan, örneğin “üç kılıç” gibi kartlar artık, diyelim ki üç kılıcın deldiği bir kalbi gösteriyordu; böylece anlam resimden tahmin edilebiliyordu.

Kılıç Üçlüsü kartı. Yağmur bulutlarının önünde üç kılıç kırmızı bir kalbi deliyor. — Kılıç Üçlüsü. Rider–Waite–Smith destesinin ilk baskısı (Pam-A denen baskı), çizim Pamela Colman Smith, 1909–1910, Londra.

Sayı kartlarına sahne yerleştirme yönteminin, Sola-Busca destesi diye bilinen 15. yüzyıldan bir İtalyan tarotuna bir şeyler borçlu olduğu düşünülür. Sola-Busca destesi kendi döneminde alışılmadıktı: 78 kartın hepsinde resim vardı ve 1907'de bütün kartlarının fotoğrafları British Museum'a bağışlanmıştı. Örneğin Sola-Busca'nın Kılıç Onlusu ile Rider–Waite–Smith'in Değnek Onlusu, birer demet taşıyan bir figürü birbirine çok benzeyen duruşlarla gösterir.

Kılıç Onlusu kartı. Arkadan görülen mor giysili bir adam, kırmızı kınlı kılıçlardan bir demet taşıyor — Kılıç Onlusu. Sola-Busca destesi, y. 1491, Pinacoteca di Brera, Milano.

Değnek Onlusu kartı. Kırmızı giysili bir adam on sopadan oluşan bir demeti taşıyarak yürüyor — Değnek Onlusu. Rider–Waite–Smith destesi, çizim Pamela Colman Smith, 1909–1910.

1970'lerde Rider–Waite–Smith destesi ABD'de yeniden basılıp geniş çapta yayıldı; bugün satılan destelerin çoğu onun resimlerine dayanır.

Thoth Tarotu ve 20. yüzyıl

İngiliz okültist Aleister Crowley, 1938–1943 yılları arasında ressam Frieda Harris ile birlikte yeni bir deste üzerinde çalıştı. Bu, ikisi de hayatta değilken 1969'da yayımlanan Thoth Tarotu'dur.

yüzyılın ikinci yarısında, psikolog C. G. Jung'un düşüncelerine dayanarak kartları ruhun aynası olarak gören yaklaşım da yaygınlaştı.

Japonya'da tarotun, 1970'lerden itibaren kitaplar ve dergiler aracılığıyla bir fal destesi olarak geniş çapta tanındığı söylenir. Bugünkü Japon kitaplarının ve destelerinin çoğu da Rider–Waite–Smith geleneğini izler.

Yaygın yanlış inanışlar

Eski Mısır'dan geldi: Court de Gébelin'in 1781'de ortaya attığı, hiçbir kanıtı olmayan bir kuram. En eski tarot kartları 15. yüzyıl İtalya'sındandır.
“Çingeneler” (Romanlar) getirdi: 19. yüzyıldan kalma, onun da dayanağı olmayan bir kuram.
Baştan beri bir fal aracıydı: Tarot üç yüz yılı aşkın bir süre her şeyden önce bir oyun destesiydi. Fal için ancak 18. yüzyılın sonlarından itibaren kullanılmaya başlandı.

Okuma önerileri

Michael Dummett, The Game of Tarot: From Ferrara to Salt Lake City, Duckworth, 1980
Ronald Decker, Thierry Depaulis, Michael Dummett, A Wicked Pack of Cards: The Origins of the Occult Tarot, Duckworth, 1996
Arthur Edward Waite, The Pictorial Key to the Tarot, William Rider & Son, 1910
Morgan Kütüphanesi, Accademia Carrara ve Yale Üniversitesi Beinecke Kütüphanesi'nin Visconti–Sforza desteleri için hazırladığı açıklamalar

Görsel kaynakları

En üstteki illüstrasyon bu site için yapıldı. Kart görsellerinin hepsi kamu malı olan özgün eserlerin reprodüksiyonlarıdır ve Wikimedia Commons'tan alınmıştır.

Umut, Cary–Yale destesi: Wikimedia Commons (kamu malı; fotoğraf Beinecke Kütüphanesi, Yale Üniversitesi)
Güç, Visconti–Sforza destesi: Wikimedia Commons (kamu malı; Dal Negro reprodüksiyonu I Tarocchi dei Visconti'nin taraması)
Kılıç Üçlüsü, Rider–Waite–Smith destesi (ilk baskı, Pam-A): Wikimedia Commons (kamu malı; 1931'den önce yayımlandı, hak sahibi Waite 1942'de öldü; tarama muzendo.jp'den)
Deli, Jean Dodal'ın Marsilya Tarotu: Wikimedia Commons (kamu malı)
Asılan Adam, Court de Gébelin, Le Monde primitif: Wikimedia Commons (kamu malı)
Kılıç Onlusu, Sola-Busca destesi: Wikimedia Commons (kamu malı)
Değnek Onlusu, Rider–Waite–Smith destesi: Wikimedia Commons (kamu malı)