Lịch sử tarot

TAROT

Tarot ra đời ở miền Bắc nước Ý vào nửa đầu thế kỷ 15 như một bộ bài để chơi. Phải hơn ba trăm năm sau, vào cuối thế kỷ 18, người ta mới bắt đầu dùng nó để bói. Câu chuyện tarot đến từ Ai Cập cổ đại rất nổi tiếng, nhưng không có bằng chứng nào.

Niên biểu

Thập niên 1370Bài lá, tổ tiên của các bộ bài ngày nay, từ thế giới Hồi giáo đến châu Âu
Khoảng 1418–1425Theo các nguồn tư liệu, Filippo Maria Visconti, Công tước xứ Milano, đặt làm một bộ bài đặc biệt vẽ các vị thần (những lá bài đã thất lạc)
1440Một văn bản ở Firenze lần đầu nhắc đến các lá trionfi
Thập niên 1440–1460Những bộ bài vẽ tay được làm cho các gia tộc Visconti và Sforza ở Milano
Khoảng 1500Tên gọi tarocco bắt đầu được dùng
Thế kỷ 17–18Ở Pháp, bài in khắc gỗ được sản xuất hàng loạt, và hình thành mẫu về sau được gọi là Tarot Marseille
1781Court de Gébelin viết rằng tarot là một cuốn sách của Ai Cập cổ đại
Thập niên 1780Etteilla xuất bản sách về bói tarot và một bộ bài làm riêng cho việc bói
Thập niên 1850Eliphas Lévi gắn 22 lá Ẩn Chính với 22 chữ cái Hebrew
1888Hội Bình Minh Vàng được thành lập ở London, gắn tarot với chiêm tinh học và Kabbalah
1909Bộ Rider–Waite–Smith được xuất bản
1969Tarot Thoth được xuất bản
Thập niên 1970Các bản in lại của bộ Rider–Waite–Smith lan rộng, và tarot được biết đến ở Nhật Bản như một bộ bài bói

Sự ra đời của một trò chơi bài

Cuối thế kỷ 14, bài lá từ thế giới Hồi giáo đến châu Âu. Chúng có bốn chất, mỗi chất có các lá số và các lá hình, rất giống những lá bài mà chúng ta biết.

Vào nửa đầu thế kỷ 15, tại các triều đình miền Bắc nước Ý, người ta thêm vào bộ bài này một loạt lá có tranh. Những lá thêm vào này được gọi là trionfi, “khải hoàn”, và trong trò chơi chúng thắng mọi lá khác. Từ “trump” (lá chủ) trong tiếng Anh cũng bắt nguồn từ chữ “khải hoàn” này.

Văn bản cổ nhất nhắc đến chúng là một văn bản ở Firenze năm 1440. Sớm hơn nữa, khoảng năm 1418–1425, một bức thư kể rằng Filippo Maria Visconti, Công tước xứ Milano, đã đặt làm một bộ bài đặc biệt có hình các vị thần. Nhưng những lá bài này đã thất lạc, và chúng ta không biết chúng có cấu trúc giống tarot hay không.

Các bộ Visconti–Sforza

Những lá tarot cổ nhất còn tồn tại là các lá vẽ tay làm cho gia tộc Visconti và Sforza, những người cai trị Milano. Chúng rất lộng lẫy, dát vàng lá; còn lại khoảng mười lăm bộ, phần lớn không đầy đủ. Chúng được lưu giữ tại Thư viện Morgan ở New York, Accademia Carrara ở Bergamo, Thư viện Beinecke của Đại học Yale và các bộ sưu tập khác.

Những lá bài này thuộc về giới quý tộc và không dùng để bói, mà dùng cho một trò chơi tính điểm bằng các ván ăn được nhờ lá chủ.

Lá Hy Vọng. Trên nền vàng, một người phụ nữ mặc áo sẫm màu quỳ chắp tay, dưới chân có một chiếc mỏ neo — Hy Vọng. Bộ Cary–Yale (tarot Visconti), khoảng 1428–1447, được cho là của Bonifacio Bembo, Thư viện Beinecke, Đại học Yale. Bộ này còn có các lá Đức Tin, Hy Vọng và Bác Ái, không có trong các bộ tarot về sau.

Lá Sức Mạnh. Một thanh niên mặc áo xanh giơ chùy định đánh con sư tử dưới chân — Sức Mạnh. Bộ Visconti–Sforza (Pierpont Morgan–Bergamo), lá được cho là do Antonio Cicognara thêm vào khoảng năm 1480, Thư viện Morgan.

Tên gọi “tarocco”

Từ khoảng năm 1500, tên tarocco (số nhiều tarocchi) bắt đầu thay thế trionfi. Trong tiếng Pháp, nó trở thành tarot. Không ai biết từ này bắt nguồn từ đâu.

Lan rộng nhờ tranh khắc gỗ

Vào thế kỷ 16, bài bắt đầu được in từ bản khắc gỗ, và không chỉ quý tộc mà cả thị dân cũng có thể chơi.

Ở Pháp thế kỷ 17–18, nhiều thợ làm bài đã làm các bộ tarot theo gần như cùng một mẫu. Những ví dụ nổi tiếng là bài của Jean Noblet ở Paris (khoảng 1650), Jean Dodal ở Lyon (khoảng 1700) và Nicolas Conver ở Marseille (1760). Về sau mẫu này được gọi là Tarot Marseille.

Lá Kẻ Khờ. Một người đàn ông đội mũ đỏ vác trên vai một chiếc tay nải buộc vào gậy và chống gậy bước đi, cạnh chân có một con thú nhỏ. Bên dưới có dòng chữ “LE FOL”. — Kẻ Khờ. Tarot Marseille của Jean Dodal, 1701–1715, Lyon. Lá bài ghi “LE FOL” và không có số.

Các trò chơi tarot vẫn còn đến ngày nay. Ở Pháp, jeu de tarot được chơi rất rộng rãi; ở Áo và các nước khác ở Trung Âu, trò chơi được biết đến với tên tarock; còn ở Bologna, nước Ý, người ta vẫn chơi tarocchino.

Một bộ bài để bói

Thuyết Ai Cập (1781)

Năm 1781, học giả người Pháp Antoine Court de Gébelin viết trong tác phẩm Le Monde primitif (“Thế giới nguyên thủy”) rằng tarot là phần còn sót lại của “Sách của Thoth”, nơi các tư tế Ai Cập cổ đại ghi lại trí tuệ của mình. Trong cùng tập sách có một bài viết của bá tước de Mellet về cách dùng tarot để bói.

Thời đó chưa ai đọc được chữ tượng hình, nên không thể kiểm chứng điều này. Và ngay cả sau khi chữ tượng hình được giải mã, cũng không tìm thấy gì nối chúng với tarot. Dù vậy, thuyết này đã khiến người ta xem tarot là “những lá bài huyền bí”.

Hình vẽ nét lá Người Treo. Một người đàn ông bị treo một chân trên khung gỗ, bên dưới là số XII lộn ngược. — Người Treo. Tranh khắc trong tập 8 của Le Monde primitif của Court de Gébelin (1781). Nếu xoay hình để số XII ở trên, người đàn ông đứng trên một chân. Gébelin cho rằng đó mới là hình đúng, đức Thận Trọng, và các thợ làm bài đã in ngược.

Etteilla (thập niên 1780)

Thầy bói Etteilla ở Paris (tên thật Jean-Baptiste Alliette) vào thập niên 1780 đã xuất bản sách về bói tarot, và sau đó làm một bộ bài dành riêng cho việc bói. Ông được xem là người đầu tiên được ghi nhận trong tư liệu là bói tarot chuyên nghiệp.

Gắn với huyền học (thế kỷ 19)

Ở Pháp thế kỷ 19, Eliphas Lévi, trong các tác phẩm thập niên 1850, đã gắn 22 lá Ẩn Chính với 22 chữ cái Hebrew. Ý tưởng chồng Kabbalah (giáo lý thần bí Do Thái) lên tarot trở thành nền tảng cho nhiều cách diễn giải về sau.

Hội Bình Minh Vàng, thành lập ở London năm 1888, đã phát triển ý tưởng này và lập ra những tương ứng chi tiết giữa các lá bài, chiêm tinh học, chữ cái Hebrew và Kabbalah. Chính hội này đã đổi chỗ Công Lý (8) và Sức Mạnh (11), để Sức Mạnh, gắn với cung Sư Tử, và Công Lý, gắn với cung Thiên Bình, đi theo thứ tự hoàng đạo.

Cùng thời gian đó, thuyết cho rằng “người Digan” (người Roma) đã mang tarot đến châu Âu cũng lan rộng. Nhưng tarot đã được dùng ở các triều đình Ý trước khi người Roma được biết đến ở châu Âu, nên thuyết này cũng không có căn cứ.

Bộ Rider–Waite–Smith (1909)

Năm 1909, nhà xuất bản Rider ở London phát hành một bộ bài do Arthur Edward Waite, thành viên Bình Minh Vàng, thiết kế và họa sĩ Pamela Colman Smith vẽ. Năm sau, Waite xuất bản một cuốn sách hướng dẫn đi kèm, The Pictorial Key to the Tarot.

Điểm mới của bộ bài này là cả 56 lá số của Ẩn Phụ đều vẽ người và cảnh. Những lá trước kia chỉ có biểu tượng, như “ba thanh kiếm”, giờ đây cho thấy, chẳng hạn, một trái tim bị ba thanh kiếm đâm xuyên, nên có thể đoán ý nghĩa từ bức tranh.

Lá Ba Kiếm. Trước những đám mây mưa, ba thanh kiếm đâm xuyên một trái tim đỏ. — Ba Kiếm. Ấn bản đầu tiên của bộ Rider–Waite–Smith (bản gọi là Pam-A), tranh của Pamela Colman Smith, 1909–1910, London.

Người ta cho rằng cách đặt cảnh lên các lá số này có phần vay mượn từ một bộ tarot Ý thế kỷ 15 gọi là bộ Sola-Busca. Bộ Sola-Busca khác thường so với thời của nó: cả 78 lá đều có tranh, và năm 1907 ảnh chụp toàn bộ các lá đã được tặng cho Bảo tàng Anh. Ví dụ, lá Mười Kiếm của Sola-Busca và lá Mười Gậy của Rider–Waite–Smith đều vẽ một người vác một bó, trong những tư thế rất giống nhau.

Lá Mười Kiếm. Một người đàn ông mặc áo tím, nhìn từ phía sau, vác một bó kiếm trong vỏ màu đỏ — Mười Kiếm. Bộ Sola-Busca, khoảng 1491, Pinacoteca di Brera, Milano.

Lá Mười Gậy. Một người đàn ông mặc áo đỏ vác một bó mười cây gậy bước đi — Mười Gậy. Bộ Rider–Waite–Smith, tranh của Pamela Colman Smith, 1909–1910.

Vào thập niên 1970, bộ Rider–Waite–Smith được in lại ở Hoa Kỳ và lan rộng, và phần lớn các bộ bài bán ngày nay đều dựa trên tranh của nó.

Tarot Thoth và thế kỷ 20

Nhà huyền học người Anh Aleister Crowley đã cùng họa sĩ Frieda Harris làm một bộ bài mới trong những năm 1938–1943. Đó là Tarot Thoth, được xuất bản năm 1969, khi cả hai đều đã qua đời.

Vào nửa sau thế kỷ 20, cách nhìn các lá bài như tấm gương của tâm hồn, dựa trên tư tưởng của nhà tâm lý học C. G. Jung, cũng lan rộng.

Ở Nhật Bản, người ta nói rằng tarot được biết đến rộng rãi như một bộ bài bói từ khoảng thập niên 1970, nhờ sách và tạp chí. Và phần lớn sách và bộ bài Nhật Bản ngày nay cũng theo truyền thống Rider–Waite–Smith.

Những hiểu lầm phổ biến

Tarot đến từ Ai Cập cổ đại: một thuyết do Court de Gébelin đưa ra năm 1781, không có bằng chứng nào. Những lá tarot cổ nhất là từ nước Ý thế kỷ 15.
“Người Digan” (người Roma) đã mang nó đến: một thuyết từ thế kỷ 19, cũng không có căn cứ.
Ngay từ đầu nó là công cụ bói toán: trong hơn ba trăm năm, tarot trước hết là một bộ bài để chơi. Người ta chỉ bắt đầu dùng nó để bói từ cuối thế kỷ 18.

Tài liệu tham khảo

Michael Dummett, The Game of Tarot: From Ferrara to Salt Lake City, Duckworth, 1980
Ronald Decker, Thierry Depaulis, Michael Dummett, A Wicked Pack of Cards: The Origins of the Occult Tarot, Duckworth, 1996
Arthur Edward Waite, The Pictorial Key to the Tarot, William Rider & Son, 1910
Các bản mô tả về bộ Visconti–Sforza của Thư viện Morgan, Accademia Carrara và Thư viện Beinecke của Đại học Yale

Nguồn hình ảnh

Tranh minh họa ở đầu trang được làm cho trang web này. Tất cả hình ảnh lá bài đều là bản sao của các nguyên bản thuộc phạm vi công cộng và được lấy từ Wikimedia Commons.

Hy Vọng, bộ Cary–Yale: Wikimedia Commons (phạm vi công cộng; ảnh của Thư viện Beinecke, Đại học Yale)
Sức Mạnh, bộ Visconti–Sforza: Wikimedia Commons (phạm vi công cộng; bản quét từ bản sao của Dal Negro I Tarocchi dei Visconti)
Ba Kiếm, bộ Rider–Waite–Smith (ấn bản đầu, Pam-A): Wikimedia Commons (phạm vi công cộng; xuất bản trước năm 1931, và người giữ bản quyền Waite mất năm 1942; bản quét do muzendo.jp cung cấp)
Kẻ Khờ, Tarot Marseille của Jean Dodal: Wikimedia Commons (phạm vi công cộng)
Người Treo, Le Monde primitif của Court de Gébelin: Wikimedia Commons (phạm vi công cộng)
Mười Kiếm, bộ Sola-Busca: Wikimedia Commons (phạm vi công cộng)
Mười Gậy, bộ Rider–Waite–Smith: Wikimedia Commons (phạm vi công cộng)